کرایوتراپی یا سرما درمانی[کاربرد+مراقبت های بعد+عوارض]

با پیشرفت مداوم علم و تکنولوژی، روش‌های جدید درمانی برای مقابله با مشکلات مختلف پزشکی هر روز معرفی می‌شوند. یکی از این روش‌ها که در درمان ضایعات پوستی مورد استفاده قرار می‌گیرد، کرایوتراپی یا سرما درمانی است. کرایوتراپی یک روش درمانی خاص است که در آن ضایعات سطحی پوست با استفاده از دمای بسیار پایین تحت تاثیر قرار می‌گیرند و منجمد می‌شوند. این روش درمانی، با اثرگذاری سریع، کم‌هزینه و کاربردی است، مشروط بر آنکه تشخیص دقیق صورت گرفته باشد. اما باید توجه داشت که کرایوتراپی برای درمان ملانوم یا ضایعات رنگی شبه ملانوم مناسب نیست، زیرا این نوع ضایعات در صورت استفاده از کرایوتراپی، به سرعت به سمت بدخیمی پیش می‌روند و شرایط آنها بدتر می‌شود.

کاربردهای کرایوتراپی

کرایوتراپی در درمان انواع مختلفی از ضایعات پوستی و بافتی کاربرد دارد که شامل موارد زیر می‌شود:

1. ضایعات عروقی: درمان انواع همانژیوم‌ها، از جمله سارکوم کاپوزی.
2. تغییرات رنگ پوست (پیگمانتاسیون‌ها): درمان لک‌های ناشی از آفتاب و لنتیگو.
3. ضایعات پیش بدخیمی: درمان کراتوز آکتینیک که به عنوان ضایعات پیش سرطانی شناخته می‌شود.
4. ضایعات ویروسی: درمان زگیل‌ها و مولوسکوم کنتاژیوزوم.
5. اسکارهای هیپرتروفیک و کلوئیدها: کاهش اثرات زخم‌های بزرگ و برجسته.
6. کیست‌ها و ضایعات توموری خوش‌خیم: درمان تومورهای غیر سرطانی.

کرایوتراپی با نیتروژن مایع

نیتروژن مایع، یکی از اصلی‌ترین مواد استفاده‌شده در کرایوتراپی است. این مایع دمایی حدود ۱۹۶ درجه سانتی‌گراد را ایجاد می‌کند که می‌تواند به سرعت به عمق جوش، زگیل یا سایر ضایعات نفوذ کند و آنها را منجمد کند. در برخی موارد، برای درمان ضایعات پوستی مقاوم مانند زگیل‌های ویروسی یا سرطان پوست، این فرآیند چندین بار تکرار می‌شود. به این صورت که ابتدا ضایعه منجمد می‌شود، سپس اجازه داده می‌شود تا ذوب شود و پس از آن دوباره انجماد صورت می‌گیرد.

نحوه اثرگذاری کرایوتراپی

کرایوتراپی در سه مرحله اصلی اثرگذاری خود را انجام می‌دهد:

• فاز اول: انتقال حرارت: در این مرحله، با استفاده از نیتروژن مایع که نقطه جوش آن ۱۹۶- درجه سانتی‌گراد است، یک فرآیند سریع انتقال حرارت از پوست به مایع فریزکننده انجام می‌شود که باعث آماده شدن سلول‌ها برای تخریب می‌شود.
• فاز دوم: تخریب سلولی: سرما باعث تخریب سریع سلولی به دلیل شرایط هیپراسمتیک داخل سلولی می‌شود. این تخریب موجب کاهش تولید کلاژن و تسهیل در درمان ضایعاتی همچون کلوئیدها می‌گردد.
• فاز سوم: التهاب: در این مرحله، التهاب به همراه ادم (تورم) و قرمزی ایجاد می‌شود که این واکنش طبیعی بدن به مرگ سلولی است. عدم کنترل این فاز می‌تواند منجر به تشکیل تاول و در نهایت ایجاد اسکار شود.

مراقبت‌های پس از کرایوتراپی

پس از انجام کرایوتراپی، ناحیه تحت درمان احتمالاً در عرض چند ساعت دچار تاول خواهد شد. گاهی اوقات این تاول‌ها شفاف بوده و در برخی موارد به دلیل خونریزی، رنگ قرمز یا بنفش به خود می‌گیرند که نگران‌کننده نیست. در صورتی که درمان در نزدیکی ناحیه چشم انجام شود، پلک‌ها ممکن است دچار تورم شوند، که این حالت در عرض چند روز بهبود خواهد یافت.

در چند روز اول پس از درمان، زخم و تاول‌ها به تدریج بهبود می‌یابند و نیاز به مراقبت ویژه‌ای ندارد. با این حال، ناحیه تحت درمان باید تمیز نگه داشته شود و می‌توان آن را یک یا دو بار در روز به آرامی شستشو داد.

اگر درمان روی صورت انجام شده باشد، لایه‌برداری ناحیه تحت درمان معمولاً ظرف ۵ تا ۱۰ روز اتفاق می‌افتد، در حالی که برای پوست دست این مدت ممکن است تا سه هفته طول بکشد. در نواحی مانند پا، به دلیل کندی روند بهبودی، این فرآیند ممکن است تا سه ماه نیز ادامه یابد.

عوارض کرایوتراپی

هر روش درمانی ممکن است عوارضی به دنبال داشته باشد، و کرایوتراپی نیز از این قاعده مستثنی نیست. با این حال، عوارض کرایوتراپی نسبت به سایر روش‌های درمانی کمتر و ملایم‌تر است. برخی از عوارض معمول آن شامل التهاب، تورم و تغییر رنگ پوست است که معمولاً موقتی هستند و به مرور زمان بهبود می‌یابند.

درمان‌های کرایوتراپی در بانوان معمولاً تاثیری بر ناباروری و تخمک‌گذاری ندارد، اما ممکن است در برخی موارد درد و گرفتگی رحم را به همراه داشته باشد. در مواردی که درمان برای سرطان پوست انجام می‌شود، پوست ناحیه درمان ممکن است پس از جلسه درمانی دچار التهاب و تورم شود و گاهی رنگدانه‌های پوست و مو از بین بروند.

موارد منع کرایوتراپی

کرایوتراپی برای برخی از افراد ممکن است مناسب نباشد و در این موارد باید از استفاده از آن خودداری کرد. این موارد عبارتند از:

• افرادی که به سرما حساسیت دارند یا سابقه کهیر سرما دارند.
• کسانی که دچار بیماری‌های خاص خونی مانند کرایوگلوبینمی هستند.
• افرادی که در نواحی با خونرسانی ضعیف ضایعه دارند.
• افرادی که به تغییرات پیگمانتاسیون پوست حساس هستند.
• افرادی که ضایعات ملانوم یا کارسینوم سلول‌های سنگفرشی دارند.
• ضایعاتی که به تشخیص نیاز دارند و نیاز به بیوپسی دارند.

استفاده از کرایوتراپی برای درمان خال‌های ملانوسیتیک که به‌عنوان ضایعات پیش سرطانی شناخته می‌شوند، ممنوع است، چرا که ممکن است شرایط آنها را بدتر کرده و روند بدخیمی را تسریع کند.

در پایان

کرایوتراپی یکی از روش‌های نوین و کارآمد برای درمان ضایعات پوستی است که در صورتی که به درستی تشخیص داده و استفاده شود، می‌تواند نتایج بسیار مثبتی به همراه داشته باشد. اما همان‌طور که در هر درمانی لازم است، تشخیص صحیح و رعایت نکات ایمنی و مراقبتی پس از درمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.